Tây Bắc Việt Nam từ lâu đã được xem là vùng đất địa chính trị chiến lược, nơi sinh sống của hàng chục nhóm dân tộc anh em. Trong lịch sử cũng như hiện tại, khu vực này có vị trí đặc biệt quan trọng về kinh tế, chính trị và nhất là an ninh quốc phòng.
Vùng Tây Bắc gắn liền với những trang sử hào hùng của dân tộc – từ các cuộc khởi nghĩa chống ngoại xâm thời phong kiến cho đến chiến thắng Điện Biên Phủ lừng lẫy năm châu 1954. Mảnh đất núi rừng hùng vĩ này không chỉ sản sinh ra nhiều anh hùng dân tộc thiểu số kiên trung, mà còn in dấu chân của các vị tướng lĩnh, lãnh tụ vĩ đại trong sự nghiệp bảo vệ và xây dựng đất nước.
Bài viết này, Đặc sản Tây Bắc sẽ giới thiệu đến bạn những nhân vật lịch sử nổi tiếng gắn liền với Tây Bắc, giúp bạn đọc hiểu rõ hơn về đóng góp và di sản của họ đối với vùng đất giàu truyền thống này.
Nhân vật lịch sử tiêu biểu của Tây Bắc (dân tộc thiểu số địa phương)
Danh sách dưới đây giới thiệu các nhân vật lịch sử tiêu biểu xuất thân từ cộng đồng dân tộc thiểu số Tây Bắc, những người đã có công lao to lớn và gắn bó mật thiết với vùng núi rừng nơi đây.
Vừ A Dính (1934–1949)
Vừ A Dính là người anh hùng thiếu niên tiêu biểu của Tây Bắc. Sinh năm 1934 trong một gia đình dân tộc Mông tại bản Phiêng Pi (xã Pú Nhung, huyện Tuần Giáo, tỉnh Lai Châu cũ), từ nhỏ anh đã sớm giác ngộ cách mạng và tham gia lực lượng Việt Minh địa phương. Dù mới 13 tuổi, Vừ A Dính đã dũng cảm tham gia làm liên lạc, canh gác báo tin cho bộ đội chống lại các cuộc càn quét của thực dân Pháp.
Năm 1949, anh bị địch bắt và hy sinh anh dũng khi chưa tròn 15 tuổi, trở thành liệt sĩ và Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân trong kháng chiến chống Pháp. Câu chuyện về sự hy sinh hiên ngang của Vừ A Dính đã lan truyền khắp các bản làng Tây Bắc – ngay trong đêm anh ngã xuống, hơn mười lính bản xứ trong hàng ngũ địch đã cảm phục tinh thần của anh mà bỏ hàng ngũ trở về với nhân dân.
Tấm gương “tuổi nhỏ chí lớn” của Vừ A Dính đến nay vẫn được nhắc nhớ; năm 1999, Trung ương Đoàn đã thành lập Quỹ học bổng mang tên anh nhằm hỗ trợ học sinh, sinh viên dân tộc thiểu số vươn lên trong học tập.
Người anh hùng Vừ A Dính
Lò Văn Giá (1919–1944)
Lò Văn Giá, dân tộc Thái, sinh năm 1919 tại bản Cọ (thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La) là một hình tượng anh hùng bất khuất của đồng bào Tây Bắc. Với lòng yêu nước nồng nàn, ông sớm tham gia phong trào Việt Minh và trở thành cơ sở cách mạng tích cực của Chi bộ Nhà tù Sơn La.
Năm 1943, Lò Văn Giá đã được tổ chức giao nhiệm vụ làm người dẫn đường cho cuộc vượt ngục Sơn La lịch sử – ông dũng cảm dẫn dắt thành công 4 tù chính trị cốt cán (trong đó có Trần Đăng Ninh, Nguyễn Lương Bằng…) thoát khỏi nhà tù địch, băng rừng về căn cứ an toàn.
Sau chiến công thầm lặng ấy, ông bị thực dân Pháp bắt giam. Dù bị tra tấn dã man, người thanh niên Thái này một mực không khai báo, khiến địch không tìm được bằng chứng kết án. Cuối cùng, chúng đã lén lút thủ tiêu Lò Văn Giá trong ngục thất – sự hy sinh âm thầm nhưng oanh liệt ấy đã nêu cao tinh thần đấu tranh bất khuất của nhân dân Tây Bắc dưới lá cờ Việt Minh.
Ghi nhận công lao của ông, năm 1994 Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân cho liệt sĩ Lò Văn Giá; tên của ông được đặt cho nhiều con đường và trường học ở Sơn La, như một cách nhân dân nơi đây tưởng nhớ người con ưu tú của núi rừng Tây Bắc.
Người anh hùng Lò Văn Giá
Cầm Bá Thước (1858–1895)
Cầm Bá Thước là thủ lĩnh dân tộc Thái kiệt xuất trong phong trào Cần Vương cuối thế kỷ 19. Ông sinh năm 1858 tại vùng Mường Chiềng Ván (huyện Thường Xuân, Thanh Hóa) trong một gia đình lang đạo người Thái có truyền thống thế lực.
Được triều Nguyễn phong chức Bang Tá, nhưng khi vua Hàm Nghi ban Dụ Cần Vương (1885) kêu gọi kháng Pháp, Cầm Bá Thước đã hưởng ứng mạnh mẽ: ông chiêu mộ nghĩa quân, xây dựng căn cứ kháng chiến trên địa bàn rộng lớn khắp Thường Xuân, Ngọc Lặc, Quan Hóa… nhằm chống lại thực dân Pháp xâm lược.
Suốt một thập niên, vị thủ lĩnh người Thái này cùng nghĩa quân đã kiên cường chiến đấu, gây cho địch nhiều tổn thất. Đến năm 1895, phong trào dần suy yếu; Cầm Bá Thước bị quân Pháp bắt tại vùng núi Lang Ca Phó (Thường Xuân). Ông khảng khái cự tuyệt chiêu hàng của giặc, nên đã bị chúng xử bắn bí mật vào cuối năm 1895 khi mới 36 tuổi.
Truyền thuyết địa phương kể rằng trước lúc bị hành hình, Cầm Bá Thước ung dung cắm cây gậy xuống đất và dặn dân làng: “Ta có mệnh hệ gì thì hãy nhớ ta đã từng qua đây”. Kính phục khí phách đó, người dân Thái đã lập miếu thờ ông ở nhiều nơi. Ngày nay, đền thờ Cầm Bá Thước khang trang bên dòng sông Chu (huyện Thường Xuân, Thanh Hóa) là nơi nhân dân hương khói tưởng nhớ vị thủ lĩnh tài ba, người con anh hùng của dân tộc Thái vùng Tây Bắc.
Người anh hùng Cầm Bá Thước
Những nhân vật khác gắn liền với Tây Bắc (dù không sinh tại đây)
Bên cạnh những người con sinh ra trên đất Tây Bắc, lịch sử vùng đất này còn ghi dấu bước chân của nhiều nhân vật kiệt xuất khác. Họ tuy không sinh trưởng ở Tây Bắc nhưng đã có đóng góp to lớn, ảnh hưởng sâu sắc đến lịch sử và văn hóa khu vực.
Đại tướng Võ Nguyên Giáp (1911–2013)
Vị Tổng Tư lệnh huyền thoại của Quân đội Nhân dân Việt Nam, quê Quảng Bình, gắn liền với chiến thắng Điện Biên Phủ 1954. Chính tài thao lược và vai trò lãnh đạo kiệt xuất của Đại tướng Giáp đã làm nên chiến dịch Điện Biên Phủ “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”, đánh bại thực dân Pháp xâm lược và giải phóng hoàn toàn vùng Tây Bắc.
Ông được người dân Tây Bắc kính trọng như một người anh hùng giải phóng, nhiều địa danh ở Điện Biên hôm nay (tượng đài, con đường mang tên Võ Nguyên Giáp) thể hiện sự tri ân đối với công lao của ông.
Người anh hùng Đại tướng Võ Nguyên Giáp
Hoàng Công Chất (1706–1769)
Một thủ lĩnh nghĩa quân nông dân xuất thân từ Thái Bình, sống ở thế kỷ 18, người đã góp phần viết nên trang sử hào hùng cho miền Tây Bắc thời kỳ phong kiến. Hoàng Công Chất lãnh đạo cuộc khởi nghĩa nông dân Đàng Ngoài kéo dài gần 30 năm, từng đưa nghĩa quân vượt núi lên giải phóng châu Mường Thanh (Điện Biên) khỏi ách chiếm đóng của giặc ngoại xâm.
Ông chia đất cho dân nghèo, trấn thủ biên cương và chống lại triều đình phong kiến áp bức, nên được đồng bào các dân tộc tôn xưng là “Chúa Mường Then” (vua của Mường Trời). Ngày nay tại Điện Biên vẫn còn Thành Bản Phủ – phòng tuyến do Hoàng Công Chất xây dựng – cùng ngôi đền thờ ông và các tướng lĩnh nghĩa quân. Hằng năm, người dân Điện Biên mở lễ hội truyền thống vào ngày 24–25 tháng Hai âm lịch tại Thành Bản Phủ để tưởng nhớ vị anh hùng áo vải này.
Người anh hùng Hoàng Công Chất
(Ngoài ra, có thể kể đến đồng chí Tô Hiệu – người chiến sĩ cộng sản quê Hưng Yên hy sinh tại Nhà tù Sơn La năm 1944, tên tuổi gắn liền với “cây đào Tô Hiệu” nơi đất trại giam, trở thành biểu tượng cho ý chí kiên trung của người cộng sản trên đất Tây Bắc. Hay Chủ tịch Hồ Chí Minh với những chuyến thăm Tây Bắc và sự quan tâm dành cho đồng bào các dân tộc nơi đây. Tuy nhiên, trong khuôn khổ bài viết, chúng tôi xin dừng lại ở những gương mặt tiêu biểu nhất.)
Khám phá các di tích và văn hóa lịch sử Tây Bắc
Để tìm hiểu sâu hơn về lịch sử và văn hóa Tây Bắc, du khách có thể ghé thăm một số địa danh và bảo tàng tiêu biểu gắn liền với những nhân vật và sự kiện kể trên:
Di tích lịch sử Điện Biên Phủ (tỉnh Điện Biên)
Quần thể chiến trường xưa bao gồm đồi A1, hầm chỉ huy Đờ Cát và Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ. Nơi đây từng là cứ điểm quân sự trọng yếu khống chế cả vùng Tây Bắc và Thượng Lào, được thực dân Pháp xây dựng thành tập đoàn cứ điểm mạnh nhất Đông Dương thời bấy giờ.
Tham quan di tích, du khách có thể hình dung lại không khí “56 ngày đêm” khói lửa của chiến dịch lịch sử và tri ân sự hy sinh của các anh hùng liệt sĩ. Nghĩa trang liệt sĩ Đồi A1 cũng là nơi an nghỉ của nhiều anh hùng nổi tiếng như Phan Đình Giót, Tô Vĩnh Diện, Bế Văn Đàn, Trần Can – những người đã trở thành huyền thoại trong chiến thắng Điện Biên.
>>>Bạn có muốn tìm hiểu thêm về:
Câu chuyện về những bức tường đá cổ ở Tây Bắc?.
Điều bí ẩn tại Đền Vua Lê Thái Tổ Lai Châu?
Di tích Nhà tù Sơn La – Ảnh sưu tầm
Di tích Nhà tù Sơn La (tỉnh Sơn La)
Một chứng tích lịch sử thời chống Pháp, nơi thực dân giam cầm nhiều chiến sĩ cộng sản kiên trung. Nhà tù nằm trên đồi Khau Cả ở trung tâm thành phố Sơn La, nổi tiếng với cây đào Tô Hiệu – cây đào do đồng chí Tô Hiệu trồng và chăm sóc trong những ngày tù đày.
Người chiến sĩ ấy đã hy sinh tại đây ngày 7/3/1944 ở tuổi 33, và ngay sau Cách mạng Tháng Tám 1945, cây đào trong trại giam được đặt theo tên anh để tưởng niệm tinh thần bất khuất. Ngày nay, di tích nhà tù Sơn La (cùng bảo tàng tỉnh Sơn La kế bên) là điểm đến không thể bỏ qua, giúp du khách hiểu thêm về những hi sinh của thế hệ cha anh như Tô Hiệu, Lò Văn Giá… trên mảnh đất Tây Bắc anh hùng.
Thành Bản Phủ và Đền thờ Hoàng Công Chất (tỉnh Điện Biên)
Cách thành phố Điện Biên Phủ khoảng 15km, Thành Bản Phủ là hệ thống hào lũy được Hoàng Công Chất xây dựng vào thế kỷ 18 làm căn cứ chống giặc. Giữa lòng thành là đền Hoàng Công Chất, nơi thờ vị thủ lĩnh áo vải quê Thái Bình cùng các cộng sự.
Ngôi đền cổ kính này không chỉ mang giá trị lịch sử mà còn là điểm sinh hoạt văn hóa tâm linh của người dân Điện Biên – đặc biệt nhộn nhịp vào dịp lễ hội truyền thống diễn ra ngày 24–25 tháng Hai âm lịch hàng năm, khi đông đảo du khách thập phương đổ về tưởng nhớ công lao của ông.
Ngoài những địa danh trên, du khách khi đến Tây Bắc còn có thể kết hợp tìm hiểu bản sắc văn hóa các dân tộc thông qua việc thăm các bản làng người Thái, Mông, Dao… và tham dự các lễ hội truyền thống địa phương. Những bảo tàng văn hóa dân tộc tại Sơn La, Điện Biên cũng lưu giữ nhiều hiện vật và thông tin quý báu về lịch sử vùng đất.
Hành trình về thăm Tây Bắc – mảnh đất giàu truyền thống cách mạng – chắc chắn sẽ mang lại cho du khách những trải nghiệm ý nghĩa và đáng nhớ, khi được hòa mình vào thiên nhiên hùng vĩ, gặp gỡ con người chân chất và lắng nghe những câu chuyện lịch sử truyền cảm hứng còn vang vọng mãi giữa đại ngàn.
