Vì sao Tây Bắc có nhiều cặp vợ chồng trẻ kết hôn sớm? Có phải bạn cũng đang thắc mắc và tò mò, muốn tìm hiểu về vấn đề này?. Hãy cũng Đặc sản Tây Bắc khám phá ở bài viết này để có được câu trả lời chi tiết nhất bạn nhé!
Đôi nét về tục cưới sớm ở Tây Bắc
Vùng Tây Bắc Việt Nam nổi tiếng với cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ và bản sắc văn hóa đa dạng. Tuy nhiên, nơi đây cũng tồn tại một thực trạng đáng lo ngại: nhiều cặp vợ chồng trẻ kết hôn rất sớm, thậm chí khi chưa đến tuổi trưởng thành theo luật pháp. Luật Hôn nhân và Gia đình Việt Nam năm 2014 quy định nữ phải từ đủ 18 tuổi, nam từ đủ 20 tuổi mới được phép kết hôn.
Thế nhưng trên thực tế, các tỉnh miền núi Tây Bắc nằm trong nhóm có tỷ lệ kết hôn sớm (tảo hôn) cao nhất cả nước. Một thống kê gần đây cho thấy tỉnh Sơn La có số trường hợp tảo hôn cao nhất (128 trường hợp), tiếp đến là Điện Biên, Lào Cai, Lai Châu, Yên Bái – phần lớn các cuộc hôn nhân sớm này diễn ra trong cộng đồng dân tộc thiểu số.
Và lý do vì sao vùng Tây Bắc lại có nhiều cặp vợ chồng kết hôn sớm? Dưới đây là những nguyên nhân chính từ góc độ phong tục, giáo dục, kinh tế đến vai trò của gia đình và cộng đồng, giúp chúng ta hiểu rõ và toàn diện hơn về vấn đề này.
Tây Bắc vùng đất có tỷ lệ kết hôn sớm (tảo hôn) cao nhất cả nước – Ảnh sưu tầm
Ảnh hưởng của phong tục tập quán và quan niệm truyền thống
Nhiều phong tục tập quán lâu đời của các đồng bào dân tộc vùng Tây Bắc vô tình tạo nên xu hướng kết hôn sớm. Trong cộng đồng các dân tộc như Mông, Dao, Thái, việc dựng vợ gả chồng cho con từ tuổi vị thành niên từng được coi là bình thường và phù hợp với luật tục.
Chẳng hạn, người Dao đỏ có tục lệ cha mẹ gả con rất sớm, với định kiến ăn sâu rằng nếu ngoài 30-40 tuổi mà chưa gả được con thì bị coi là gia đình “yếu kém”. Tương tự, ở người Mông tồn tại tục “kéo vợ” (bắt vợ) – một tập tục cho phép chàng trai bắt cô gái mình thích về làm vợ.
Về mặt lịch sử, tục lệ này xuất phát từ mục đích tốt (thể hiện quyền tự do hôn nhân và giúp những chàng trai nghèo khó cưới được vợ), nhưng ngày nay đã xuất hiện những biến tướng tiêu cực.
Thực tế ghi nhận một số trường hợp tục kéo vợ bị lợi dụng để ép những bé gái chưa đến tuổi kết hôn phải lấy chồng, dẫn đến các vụ tảo hôn mang tính cưỡng ép. Quan niệm truyền thống “cha mẹ đặt đâu con ngồi đó” vẫn âm thầm tồn tại; nhiều em gái dân tộc được hứa hôn hoặc gả chồng từ rất sớm theo sắp đặt của gia đình như một “lẽ thường tình”. Dù “phép vua” cấm tảo hôn, nhưng “lệ làng” và tư tưởng cổ hủ vẫn khiến không ít gia đình người dân tộc thiểu số chấp nhận vi phạm luật để giữ phong tục của mình.
Do ảnh hưởng của phong tục tập quán và quan niệm truyền thống – Ảnh sưu tầm
Hạn chế về giáo dục và nhận thức xã hội
Trình độ giáo dục thấp và nhận thức hạn chế là một trong những nguyên nhân cốt lõi dẫn tới tình trạng kết hôn sớm ở Tây Bắc. Nhiều bản làng vùng cao còn thiếu thốn trường lớp, giáo viên; trẻ em đến tuổi dậy thì nhưng thiếu kiến thức về sức khỏe sinh sản và kỹ năng sống.
Không ít bậc phụ huynh ở vùng sâu vùng xa cũng chưa nhận thức đầy đủ, họ chỉ nghĩ đến lợi ích trước mắt mà gả chồng sớm cho con để “đỡ đần” gia đình, thay vì cho con học hành đến nơi đến chốn. Tư tưởng “học nhiều cũng không để làm gì” khiến một số cha mẹ không khuyến khích con tiếp tục đi học, dẫn đến việc các em dễ bỏ học giữa chừng và lập gia đình theo lối mòn quen thuộc.
Bên cạnh đó, thiếu hiểu biết về giới tính cũng góp phần làm gia tăng tảo hôn. Tuổi dậy thì khiến các em tò mò về cơ thể nhưng lại không được trang bị kiến thức đầy đủ, dẫn đến nhiều trường hợp mang thai ngoài ý muốn ở tuổi vị thành niên. Trong bối cảnh đó, gia đình hai bên thường vội vàng tổ chức “cưới chạy” để hợp thức hóa cái thai, nhằm “giữ danh dự” cho cô gái và gia đình trước định kiến xã hội.
Đây được xem như một “giải pháp” tình thế khi việc giáo dục giới tính còn hạn chế. Ngoài ra, nhiều bạn trẻ vùng cao cũng chưa lường hết hệ lụy của việc kết hôn sớm. Khi thấy bạn bè đồng trang lứa hoặc người mình “thích” lần lượt lập gia đình, các em dễ có tâm lý nôn nóng muốn cưới mà không suy nghĩ dài lâu về tương lai . Sự thiếu hiểu biết này khiến tảo hôn cứ tiếp diễn như một vòng luẩn quẩn từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Trình độ giáo dục thấp và nhận thức hạn chế ở các đồng bài vùng Tây Bắc – Ảnh sưu tầm
Yếu tố kinh tế – đói nghèo và gánh nặng mưu sinh
Kinh tế khó khăn và áp lực mưu sinh tại vùng Tây Bắc cũng là tác nhân quan trọng dẫn đến nhiều cặp vợ chồng trẻ kết hôn sớm. Phần lớn các gia đình dân tộc thiểu số nơi đây sống dựa vào nông nghiệp tự cung tự cấp trên nương rẫy, trong điều kiện tự nhiên khắc nghiệt và hạ tầng hạn chế. Đói nghèo đeo bám khiến cha mẹ xem việc cưới vợ gả chồng sớm cho con như một cách san sẻ gánh nặng kinh tế.
Thực tế, nhiều gia đình muốn con lập gia đình sớm để có thêm người lao động, phụ giúp làm nương rẫy và chăm lo nhà cửa khi cha mẹ đã có tuổi. Ví dụ, không ít bé gái 13-15 tuổi người dân tộc đã bị cha mẹ gả về nhà chồng như một lao động chính: gia đình chồng coi có thêm con dâu sớm là có thêm nhân lực, còn bên nhà gái thì giảm được một miệng ăn.
Bên cạnh đó, tập tục thách cưới ở một số nơi (như phải có của cải lễ vật cho nhà gái) cũng vô tình khuyến khích tục “bắt vợ” – các chàng trai nghèo “bắt” vợ về để khỏi tốn kém sính lễ, dẫn đến những cuộc hôn nhân tự phát khi cả hai còn rất trẻ.
Mặt khác, chi phí cưới hỏi là gánh nặng không nhỏ đối với các gia đình vùng cao nghèo khó. Có những bố mẹ lo nghĩ rằng nếu không cưới sớm khi còn khỏe, sau này già yếu sẽ không kham nổi kinh phí cưới vợ gả chồng cho con. Tâm lý đó khiến họ sẵn sàng thu xếp cho con kết hôn từ khi vừa bước vào tuổi thiếu niên.
Nhìn chung, trong vòng xoáy của cái nghèo, việc học hành thường bị xem nhẹ so với việc kiếm cái ăn cái mặc hàng ngày. Nhiều em nhỏ đành nghỉ học sớm để lập gia đình và lao động phụ giúp cha mẹ mưu sinh. Yếu tố kinh tế vì vậy đã trực tiếp hoặc gián tiếp đẩy các em vào cảnh kết hôn ở độ tuổi quá sớm.
Kinh tế khó khăn và áp lực mưu sinh – Ảnh sưu tầm
Vai trò của gia đình và áp lực cộng đồng
Gia đình và môi trường cộng đồng xung quanh có ảnh hưởng sâu sắc tới quyết định kết hôn sớm của những người trẻ vùng Tây Bắc. Trước hết, nhiều bậc cha mẹ từng kết hôn sớm trong thế hệ trước có xu hướng duy trì quan niệm đó cho con cái. Họ coi việc gả con sớm là trách nhiệm và “thành công” của cha mẹ, nên chủ động sắp đặt hôn sự cho con từ rất trẻ.
Thậm chí, một số phụ huynh còn áp đặt và ép buộc con phải nghe lời trong chuyện cưới xin. Tại nhiều thôn bản, cha mẹ không khuyến khích con học cao mà muốn con lập gia đình sớm để nối tiếp cuộc sống giống như mình. Quan niệm lạc hậu truyền đời này ăn sâu đến mức khi chính quyền địa phương vận động tuyên truyền, không ít gia đình tìm cách né tránh hoặc phản đối.
Có phụ huynh thẳng thừng tuyên bố “con tôi, tôi muốn gả cho ai thì gả, muốn gả lúc nào thì gả, mọi người không có quyền can thiệp” . Thái độ này cho thấy vai trò giáo dục của gia đình trong nhiều trường hợp còn bị buông lỏng, thậm chí tiếp tay cho tảo hôn.
Bên cạnh ảnh hưởng từ gia đình, áp lực cộng đồng và tập thể cũng góp phần duy trì nạn kết hôn sớm. Ở những bản làng miền núi mà nhiều trẻ vị thành niên đều lần lượt lấy vợ lấy chồng, việc tảo hôn dần trở thành “chuẩn mực ngầm” trong mắt mọi người. Các bậc cha mẹ khác nếu thấy con em nhà mình đến tuổi đó mà chưa lập gia đình có thể sẽ lo ngại bị đánh giá, dị nghị.
Cảm giác “con nhà người ta cưới hết rồi” dễ tạo nên sức ép buộc họ cũng phải gả con cho “bằng bạn bằng bè”. Mặt khác, những hủ tục như đã đề cập (cưới sớm, bắt vợ…) được cả cộng đồng duy trì khiến tiếng nói phản đối của các cá nhân rất yếu ớt. Một cô gái trẻ nếu muốn tiếp tục đi học thay vì lấy chồng sớm có thể sẽ không đủ sức chống lại sự sắp đặt của gia đình và sự dèm pha của xung quanh.
>>>Bạn có muốn tìm hiểu thêm về:
Tục ngủ thăm của người Dao vùng Tây Bắc.
Một phần có ảnh hưởng lớn từ gia đình và áp lực cộng đồng – Ảnh sưu tầm
Như vậy, môi trường gia đình – xã hội tại nhiều vùng Tây Bắc hiện nay vẫn đang ủng hộ ngầm cho việc kết hôn sớm, khiến nạn tảo hôn khó chấm dứt triệt để. Dù chính quyền đã nỗ lực tuyên truyền, vận động, “phong trào” tảo hôn trong cộng đồng vẫn còn diễn ra do tập quán lâu đời và sự đồng thuận ngấm ngầm giữa các gia đình .
Hệ quả của việc kết hôn sớm ở Tây Bắc
Tình trạng nhiều đôi vợ chồng kết hôn khi còn quá trẻ đã và đang để lại những hệ quả nặng nề cho bản thân họ, gia đình và xã hội địa phương. Trước hết, kết hôn sớm đồng nghĩa với việc các em đánh mất cơ hội học hành và phát triển bản thân. Nhiều em gái phải bỏ dở việc học để lấy chồng, dẫn tới thiếu kiến thức và kỹ năng nghề nghiệp cho tương lai . Hệ quả là các gia đình trẻ này dễ rơi vào vòng luẩn quẩn của đói nghèo, chỉ biết làm nông nghiệp và lao động chân tay để mưu sinh, cuộc sống bấp bênh không lối thoát.
Về sức khỏe, việc mang thai và sinh nở khi cơ thể người mẹ chưa phát triển hoàn thiện có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng. Nữ giới tảo hôn thường phải đối mặt với nguy cơ cao về tai biến sản khoa: cơ thể các em chưa sẵn sàng cho việc mang thai, dẫn đến tình trạng suy dinh dưỡng, sinh non, hoặc thai sản nguy hiểm. Đứa con sinh ra từ mẹ quá trẻ cũng dễ chịu thiệt thòi, có thể bị dinh dưỡng kém hoặc dị tật do thai kỳ không được chăm sóc tốt.
Thực tế đã có những trường hợp đáng tiếc người mẹ tử vong khi sinh vì kết hôn và mang thai quá sớm . Như vậy, tăng dân số “không chất lượng” do tảo hôn không chỉ ảnh hưởng xấu đến giống nòi của cộng đồng mà còn làm suy giảm chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai .
Không những thế, gánh nặng hôn nhân ở tuổi thiếu niên còn dễ dẫn tới mâu thuẫn và bạo lực gia đình. Các cặp vợ chồng cưới nhau khi tâm sinh lý còn chưa trưởng thành, kỹ năng xử lý áp lực cuộc sống hầu như chưa có, nên rất dễ xung đột, cãi vã sau một thời gian chung sống.
Nhiều trường hợp ghi nhận bạo lực vợ chồng xảy ra khi cả hai bên còn quá trẻ, suy nghĩ chưa chín chắn dẫn đến đánh đập nhau vì những mâu thuẫn nhỏ nhặt. Thậm chí, có bạn trẻ rơi vào trầm cảm, tuyệt vọng do cuộc hôn nhân sớm không hạnh phúc, đã tìm đến tự tử như một lối thoát tiêu cực. Rõ ràng, những hệ lụy về tinh thần và vật chất từ việc kết hôn sớm đã hủy hoại tương lai của không ít bạn trẻ vùng cao, đồng thời tạo gánh nặng cho xã hội (như gia tăng đói nghèo, bạo lực, các vấn đề sức khỏe cộng đồng).
Hiện tượng nhiều cặp vợ chồng trẻ kết hôn sớm ở vùng Tây Bắc bắt nguồn từ tổng hòa các yếu tố văn hóa, giáo dục, kinh tế và gia đình. Đây không chỉ là câu chuyện phong tục tập quán riêng của đồng bào miền núi, mà còn là bài toán phát triển đặt ra cho toàn xã hội.
Để giảm thiểu và tiến tới xóa bỏ nạn tảo hôn, cần có giải pháp đồng bộ: nâng cao dân trí, cải thiện trường học ở vùng sâu vùng xa, tuyên truyền thay đổi những quan niệm lạc hậu, cũng như tăng cường vai trò của chính quyền địa phương trong việc bảo vệ quyền lợi trẻ em.
Quan trọng hơn cả là sự chuyển biến từ chính mỗi gia đình – khi cha mẹ nhận thức được tác hại của việc gả con quá sớm, họ sẽ cùng cộng đồng chung tay gìn giữ những nét văn hóa một cách văn minh hơn, để các thế hệ trẻ Tây Bắc có cơ hội học tập, trưởng thành và xây dựng cuộc sống tốt đẹp trong tương lai.
