Tây Bắc Việt Nam được biết đến như cái nôi văn hóa của nhiều dân tộc thiểu số với những nét nghệ thuật dân gian độc đáo. Trong đó, các điệu múa truyền thống của các dân tộc Tây Bắc luôn cuốn hút du khách bởi vẻ đẹp mộc mạc mà sống động, chứa đựng tâm hồn và bản sắc độc đáo riêng của từng tộc người.
Bài viết hôm nay, Đặc sản Tây Bắc sẽ giới thiệu đến bạn những điệu múa tiêu biểu nhất của các dân tộc Tây Bắc – từ ý nghĩa văn hóa, nghi lễ cho đến địa điểm du khách có thể thưởng thức hoặc trải nghiệm.
Điệu múa Xòe – Vũ điệu cộng đồng của người Thái
Múa Xòe Thái là biểu tượng văn hóa đặc trưng của dân tộc Thái ở vùng Tây Bắc. Điệu múa này thường diễn ra trong những cuộc tụ họp, lễ hội; mọi người nắm tay nhau múa xòe vòng quanh đống lửa hoặc chum rượu cần trong tiếng trống chiêng rộn ràng.
Xòe Thái có đến hàng chục biến thể, tiêu biểu như xòe vòng, xòe khăn, xòe nón – mỗi điệu mang một sắc thái riêng: xòe vòng thì sôi nổi, vui tươi; xòe nón lại uyển chuyển, duyên dáng, tựa những cánh hoa ban trắng nở rộ. Năm 2021, Nghệ thuật Xòe Thái đã được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, thể hiện niềm tự hào và ý thức gìn giữ di sản của người Thái Tây Bắc.
Ý nghĩa: Múa Xòe gắn liền với tinh thần cộng đồng, là cách người Thái gửi gắm niềm vui mừng mùa màng bội thu, thắt chặt tình đoàn kết và chào đón khách quý.
Địa điểm trải nghiệm: Du khách có thể thưởng thức điệu múa Xòe ở các bản làng người Thái tại Mường Lò (Nghĩa Lộ, Yên Bái) – nơi nổi tiếng với những đêm hội Xòe rực rỡ, hoặc tại Mộc Châu (Sơn La), Điện Biên, Lai Châu, nơi đồng bào Thái vẫn thường xuyên tổ chức múa Xòe trong các lễ hội và chương trình văn nghệ cộng đồng.
Điệu múa Xòe – Vũ điệu cộng đồng của người Thái
Nhảy sạp – Điệu múa nhịp điệu của người Mường (và Thái)
Múa sạp (nhảy sạp) là một điệu múa dân gian đặc sắc bắt nguồn từ dân tộc Mường, sau lan rộng và được ưa chuộng trong nhiều cộng đồng Tây Bắc như Thái, Khơ Mú. Đạo cụ chính của múa sạp là những cây tre: hai cây tre lớn làm trục chính (sạp cái) và nhiều cặp tre nhỏ (sạp con) đặt song song cách nhau một khoảng vừa đủ.
Khi múa, một nhóm người ngồi hai đầu cặp sạp con gõ tre theo nhịp (thường là nhịp 4/4) tạo âm thanh “cắc cắc” đều đặn, trong khi nhóm còn lại nam nữ sẽ khéo léo nhảy múa vào giữa các thanh tre, chân bước nhịp nhàng sao cho không bị kẹp chân. Điệu nhảy sạp rộn rã tiếng tre gõ và điệu hát, động tác lúc uyển chuyển, lúc dồn dập tạo nên không khí lễ hội tưng bừng, cuốn hút mọi người cùng tham gia.
Ý nghĩa: Nhảy sạp vốn gắn với các lễ hội mừng xuân, mừng mùa của người Mường, thể hiện tinh thần vui khỏe và sự ăn ý cộng đồng – trai gái người múa sạp thường coi đây là dịp giao lưu, kết bạn trong tiếng cười rộn rã.
Địa điểm trải nghiệm: Ngày nay, múa sạp là hoạt động văn nghệ phổ biến trong các chương trình du lịch cộng đồng ở Tây Bắc. Du khách dễ dàng tham gia nhảy sạp cùng người dân tại các bản du lịch như bản Lác (Mai Châu, Hòa Bình) hay ở Mộc Châu (Sơn La) vào những đêm giao lưu văn hóa dân tộc, chắc chắn sẽ có những trải nghiệm đáng nhớ.
Nhảy sạp – Điệu múa nhịp điệu của người Mường
Múa khèn – “Linh hồn” của người Mông
Với đồng bào Mông (H’Mông), cây khèn không chỉ là nhạc cụ mà còn là “báu vật” văn hóa, gắn liền với điệu múa khèn độc đáo.
Múa khèn Mông do các chàng trai biểu diễn, vừa thổi khèn vừa múa những động tác khoẻ khoắn nhưng cũng rất linh hoạt, tài hoa. Tiếng khèn Mông có thể ngân lên nhiều âm cùng lúc, mô phỏng tiếng núi rừng, khi thì vang vọng hào sảng, khi lại trầm lắng thiết tha.
Điệu múa khèn đòi hỏi kỹ thuật điêu luyện: người múa luôn ôm khèn bên mình, di chuyển nhún nhảy, xoay vòng, thậm chí lăn mình trên đất mà hơi khèn vẫn liền mạch không đứt. Theo các nghệ nhân, múa khèn có hơn 30 động tác, tổ hợp khác nhau, biểu đạt nhiều cung bậc cảm xúc từ mạnh mẽ, dũng mãnh đến uyển chuyển, trữ tình.
Ý nghĩa: Múa khèn đã trở thành một “đặc sản” văn hóa của người Mông, vừa thể hiện tinh thần thượng võ, sự dẻo dai của người đàn ông, vừa là phương tiện bày tỏ tâm tư tình cảm. Người Mông có hai lối múa khèn: khèn vui dùng trong dịp lễ hội, mừng xuân, đám cưới… với tiết tấu rộn rã; còn khèn buồn thổi trong tang lễ với giai điệu ai oán, tiễn biệt.
Dù âm sắc vui tươi hay trầm buồn, tiếng khèn và điệu múa đều ăn sâu vào đời sống tinh thần của dân tộc Mông, khiến người xem trong và ngoài nước đều say mê, ngưỡng mộ.
Địa điểm trải nghiệm: Du khách muốn thưởng thức múa khèn Mông có thể tìm đến các phiên chợ vùng cao vào dịp đầu xuân (như chợ tình Sa Pa ở Lào Cai, chợ xuân Mộc Châu ở Sơn La) – nơi những chàng trai Mông thường trình diễn khèn để giao lưu.
Ngoài ra, các lễ hội truyền thống của người Mông (như lễ hội Gầu Tào mừng năm mới) tại các tỉnh Yên Bái, Lai Châu, Điện Biên cũng là dịp lý tưởng để chứng kiến những màn múa khèn say đắm lòng người.
Bạn có muốn tìm hiểu thêm về: Nghề làm khèn của người Mông Tây Bắc?
Điệu Múa khèn – “Linh hồn” của người Mông
Múa chuông – Vũ điệu linh thiêng của người Dao
Múa chuông là điệu múa truyền thống nổi tiếng của dân tộc Dao, đặc biệt trong cộng đồng Dao Đỏ ở vùng cao Tây Bắc. Đúng như tên gọi, đạo cụ chính là những chiếc chuông nhỏ bằng đồng cầm tay. Khi múa, các diễn viên (thường là nam giới và thầy cúng) tay phải cầm chuông, tay trái cầm dùi gỗ nhỏ (đóm) để gõ nhịp, vừa múa vừa hòa giọng trong những bài hát cổ.
Tiếng chuông rung lên rộn rã, khi khoan thai khi dồn dập, hòa cùng động tác lắc chuông nhịp nhàng tạo nên không khí vừa trang nghiêm linh thiêng, vừa vui tươi phấn khích. Đối với người Dao, múa chuông được coi là vũ điệu linh thiêng, không thể thiếu trong các nghi lễ truyền thống quan trọng.
Ý nghĩa: Mỗi hoàn cảnh thực hiện múa chuông lại mang ý nghĩa khác nhau. Chẳng hạn, trong Lễ cấp sắc (nghi lễ trưởng thành), điệu múa chuông do thầy cúng và thanh niên trai tráng thể hiện nhằm dâng lời cầu phúc tới tổ tiên, không khí rất trang trọng, vui mừng.
Ngược lại, múa chuông trong tang lễ hoặc lễ giải hạn lại mang sắc thái trầm buồn hơn, với mục đích tiễn đưa người quá cố, xua đuổi tà ma, cầu bình an cho người sống. Vào dịp đầu năm mới, múa chuông được trình diễn để cầu cho một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi; đến cuối năm lại múa mừng được mùa để tạ ơn tổ tiên đã phù hộ dân làng. Có thể thấy điệu múa này gắn bó mật thiết với đời sống tín ngưỡng của người Dao Đỏ, được cộng đồng gìn giữ và truyền dạy qua các thế hệ.
Địa điểm trải nghiệm: Du khách có cơ hội thưởng thức múa chuông tại các bản làng người Dao ở Tây Bắc, đặc biệt là vùng Sa Pa, Bát Xát (Lào Cai) – nơi hằng năm đồng bào Dao Đỏ tổ chức Tết Nhảy và nhiều lễ hội truyền thống. Một số bản du lịch cộng đồng của người Dao (như ở Tả Phìn, Sa Pa) cũng có chương trình biểu diễn múa chuông, múa lửa phục vụ du khách mỗi dịp lễ tết, rất đáng để trải nghiệm.
Điệu Múa chuông – Vũ điệu linh thiêng của người Dao
“Múa Then” – Nét tín ngưỡng độc đáo của người Tày
Đối với dân tộc Tày ở các tỉnh miền núi phía Bắc, Then không chỉ là điệu hát mà còn bao gồm những điệu múa mang tính nghi lễ độc đáo. Thực hành hát Then của người Tày (cùng với Nùng, Thái) là loại hình nghệ thuật dân gian tổng hợp, kết hợp lời ca, điệu nhạc đàn tính và các động tác múa phụ họa mang đậm màu sắc tâm linh.
Trong các lễ cúng Then, ông/bà Then (thầy cúng) thường mặc trang phục truyền thống, gảy đàn tính và hát, xung quanh là các phụ tá cầm quạt hoặc đạo cụ tượng trưng thực hiện những động tác múa nhịp nhàng theo nhạc. Nội dung Then phản ánh quan niệm vũ trụ của người Tày – đó là hành trình lên mường trời dâng lễ vật, cầu xin thần linh ban phúc, chữa bệnh, cầu an cho bản mường.
Ý nghĩa: Điệu múa, tiếng đàn trong nghi lễ Then mang ý nghĩa kết nối con người với thế giới tâm linh, gửi gắm ước vọng về an lành, hạnh phúc. Then vừa là hình thức sinh hoạt văn hóa tinh thần không thể thiếu, vừa là “món ăn” nghệ thuật đặc sắc trong đời sống người Tày. Năm 2019, di sản Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái đã được UNESCO ghi danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Đây là sự công nhận xứng đáng cho giá trị độc đáo của loại hình nghệ thuật vừa trữ tình, vừa huyền bí này.
Địa điểm trải nghiệm: Du khách muốn tìm hiểu nghệ thuật múa hát Then có thể tới các bản làng người Tày ở Lào Cai, Yên Bái hoặc Cao Bằng, Lạng Sơn… Nhiều địa phương có đông đồng bào Tày sinh sống thường tổ chức Lễ hội Lồng Tồng (xuống đồng) đầu năm, nơi các nghệ nhân trình diễn hát Then, đàn tính và múa quạt truyền thống.
Đặc biệt, tại Bắc Kạn – quê hương của điệu múa bát nổi tiếng (một biến thể múa dân gian Tày sử dụng bát và đũa gỗ làm nhạc cụ độc đáo), du khách cũng sẽ được hòa mình vào không gian văn hóa dân gian Tày vô cùng quyến rũ.
Theo các nhà nghiên cứu, múa bát của người Tày có thể bắt nguồn từ việc mô phỏng động tác ươm tơ, dệt vải trong lao động, hoặc từ nghi thức cầu mùa, mừng cơm mới của đồng bào. Dù khởi nguyên thế nào, ngày nay những điệu múa Then, múa bát đã trở thành niềm tự hào và là tài sản văn hóa quý giá của người Tày, góp phần làm phong phú bức tranh văn hóa Tây Bắc.
Điệu Múa Then – Nét tín ngưỡng độc đáo của người Tày
Điệu múa lễ hội cầu mùa của người Hà Nhì
Trong số 54 dân tộc Việt Nam, người Hà Nhì đen ở vùng Tây Bắc (chủ yếu tại Lào Cai, Lai Châu) tuy dân số không đông nhưng lại có đời sống văn hóa tinh thần rất phong phú.
Lễ hội Khô Già Già (hay Khu Già Già) của người Hà Nhì được biết đến là lễ hội cầu mùa lớn nhất trong năm của cộng đồng này. Lễ hội thường diễn ra vào khoảng tháng 6 âm lịch hằng năm, mang đậm nghi thức tín ngưỡng nông nghiệp: đồng bào Hà Nhì cúng tế các vị thần nông, thần rừng, thần nước, thần đất để cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, dân bản ấm no hạnh phúc.
Điệu múa truyền thống: Trong khuôn khổ lễ hội, người Hà Nhì tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, trò chơi dân gian và các màn múa hát tập thể. Tiêu biểu và độc đáo có thể kể đến múa gùi – điệu múa trong đó nam thanh nữ tú đeo gùi trên lưng nhảy múa nhịp nhàng, mô phỏng công việc lao động hằng ngày một cách nghệ thuật. Bên cạnh đó, bà con còn nhảy qua thanh, đánh đu và hát đối đáp, tạo nên không khí vô cùng sôi nổi.
Ý nghĩa: Những điệu múa trong lễ Khô Già Già không chỉ để dâng lên thần linh lời cầu mùa mà còn là dịp gắn kết cộng đồng, thể hiện tinh thần đoàn kết của người Hà Nhì ở mỗi thôn bản. Trai gái, già trẻ cùng hòa mình trong vòng múa quanh cây nêu lễ hội, cùng hát chung điệu hát, tay trong tay vui đùa – đó là khoảnh khắc đẹp thể hiện sức sống văn hóa mãnh liệt của dân tộc Hà Nhì nơi biên cương.
Địa điểm trải nghiệm: Nếu muốn tham gia lễ hội đặc sắc này, du khách có thể đến xã Y Tý (huyện Bát Xát, Lào Cai) vào đúng dịp tổ chức (thường vào giữa tháng 7 dương lịch hàng năm).
Tại đây, du khách sẽ được hòa cùng người Hà Nhì nhảy múa, thưởng thức rượu ngô men lá, đặc sản địa phương và chiêm ngưỡng cảnh sắc ruộng bậc thang hùng vĩ – một trải nghiệm văn hóa và thiên nhiên đáng nhớ của Tây Bắc. Ngoài Y Tý, một số bản làng Hà Nhì ở huyện Mường Tè (Lai Châu) cũng còn lưu giữ lễ hội và điệu múa truyền thống, sẵn sàng chào đón bước chân du khách phương xa.
Điệu múa lễ hội cầu mùa của người Hà Nhì
Múa lúa – Vũ khúc cầu mùa của người Lự
Dân tộc Lự (còn gọi là người Lự Lá) sinh sống tập trung ở tỉnh Lai Châu (huyện Sìn Hồ, Tam Đường) tuy chỉ khoảng vài nghìn người nhưng có nền văn hóa riêng rất đặc sắc. Một trong những nét tiêu biểu trong kho tàng dân vũ của người Lự là điệu “múa lúa” – vũ điệu mang ý nghĩa cầu mùa độc đáo.
Đúng như tên gọi, múa lúa thường gắn liền với các nghi lễ nông nghiệp: lễ cầu mưa, lễ mừng cơm mới sau vụ gặt, hay các dịp hội mùa màng. Khi múa lúa, các cô gái người Lự khoác trang phục truyền thống màu chàm, đầu đội khăn, tay cầm những bông lúa hoặc dụng cụ nông nghiệp tượng trưng và uyển chuyển thực hiện các động tác gieo mạ, gặt lúa, sàng thóc…
Tất cả được mô phỏng mềm mại theo nhịp điệu tiếng trống, tiếng sáo đôi (loại sáo mẹ – con độc đáo của người Lự) tạo nên một bức tranh lao động sinh động và tràn đầy hy vọng cho mùa màng tươi tốt.
Ý nghĩa: Điệu múa lúa thể hiện lòng biết ơn của người Lự đối với Thần Lúa và thiên nhiên, đồng thời gửi gắm ước mong về vụ mùa bội thu, cuộc sống no ấm. Đây cũng là dịp để cộng đồng người Lự tụ họp, thắt chặt tình làng nghĩa xóm sau những ngày lao động vất vả.
Địa điểm trải nghiệm: Du khách quan tâm có thể ghé thăm bản người Lự tại xã Bản Hon (Tam Đường, Lai Châu) – nơi còn lưu giữ nguyên vẹn nhiều lễ hội và làn điệu dân ca, dân vũ của dân tộc Lự. Vào mùa lễ hội (khoảng sau mùa thu hoạch), bản thường tổ chức các buổi diễn múa lúa, thổi sáo, hát giao duyên phục vụ khách du lịch.
Ngoài ra, tại huyện Sìn Hồ (Lai Châu), đồng bào Lự cũng có những đội văn nghệ quần chúng chuyên biểu diễn múa lúa và điệu múa sinh hoạt cộng đồng khác, góp phần bảo tồn nét văn hóa quý báu này.
>>>Có thể bạn chưa biết: Những nhân vật lịch sử nổi tiếng gắn liền với Tây Bắc.
Điệu Múa lúa – Vũ khúc cầu mùa của người Lự
Trải nghiệm văn hóa múa Tây Bắc
Những điệu múa truyền thống của các dân tộc Tây Bắc kể trên không chỉ đơn thuần là hình thức giải trí, mà còn ẩn chứa trong đó bề dày lịch sử, văn hóa và tâm linh của cả cộng đồng. Mỗi vũ điệu – từ tiếng khèn da diết trên non cao, nhịp sạp rộn ràng đêm hội, vòng xòe kết đoàn bên lửa trại, cho đến tiếng chuông leng keng trong lễ cúng – tất thảy đều góp phần tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt của văn hóa Tây Bắc.
Đối với du khách, việc được một lần hòa mình vào điệu múa bản địa, tự tay nắm lấy tay người dân cùng nhảy trong men rượu cần nồng ấm sẽ là kỷ niệm khó quên. Đó là những trải nghiệm giúp ta hiểu hơn về giá trị cộng đồng, lòng mến khách và tình yêu cuộc sống của con người vùng cao.
Để chuyến du lịch Tây Bắc thêm trọn vẹn, hãy thử sắp xếp thời gian tham dự các lễ hội truyền thống hoặc đêm sinh hoạt văn nghệ tại bản địa – nơi mà những di sản múa dân gian vẫn đang được trao truyền, gìn giữ bằng tất cả niềm đam mê và tự hào của chính người dân.
Chắc chắn, qua mỗi vòng xòe Thái, nhịp khèn Mông hay bước nhảy sạp Mường, bạn sẽ thêm yêu mến vùng đất và con người Tây Bắc, đồng thời góp phần chung tay bảo tồn những tinh hoa văn hóa dân tộc đầy ý nghĩa này.
