Các ngôi chùa cổ có kiến trúc độc đáo nhất vùng Tây Bắc

Đâu là những ngôi chùa cổ có kiến trúc độc đáo nhất vùng Tây Bắc? Những ngôi chùa cổ này có gì thú vị?

Vùng Tây Bắc Việt Nam nổi tiếng với núi non hùng vĩ, bản làng dân tộc và văn hóa đa dạng. Trong đời sống tâm linh nơi đây, những ngôi chùa cổ giữ vai trò quan trọng, vừa là điểm tựa tinh thần vừa là di sản văn hóa quý báu của cộng đồng. Đối với người Thái, người Lào sinh sống ở Tây Bắc, đạo Phật và chùa tháp đã trở thành một phần không thể thiếu trong sinh hoạt tín ngưỡng.

Kiến trúc chùa chiền Tây Bắc rất độc đáo, phản ánh sự giao thoa giữa phong cách Phật giáo Đại thừa của người Kinh và Phật giáo Tiểu Thừa của dân tộc Thái, Lào. Những ngôi chùa cổ nơi đây được xây dựng trên đỉnh núi, trong hang động, hoặc giữa thung lũng, sử dụng vật liệu địa phương như gỗ, đá, gạch mật mía; nhiều chùa có hoa văn chạm khắc tinh xảo, gắn liền với truyền thuyết lịch sử lâu đời.

Dưới đây, chúng ta sẽ cùng khám phá một số ngôi chùa cổ tiêu biểu nhất của Tây Bắc – những điểm đến tâm linh vừa linh thiêng vừa có kiến trúc hiếm có, thu hút du khách đam mê du lịch, văn hóa và kiến trúc.

Chùa Hang São (Yên Bái)

Chùa Hang São tọa lạc tại thôn Làng São, huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái – là một ngôi chùa trong hang đá độc đáo và linh thiêng bậc nhất vùng Tây Bắc. Theo tương truyền, hang chùa này được phát hiện từ thời vua Hùng Vương thứ 6. Nhà vua khi đi kinh lý đã thấy thế núi “long chầu hổ phục” và hang động đẹp, nên đưa di hài Thái mẫu lên an táng tại đây; về sau thời Tiền Lê, một vị vua khác đến thăm và đặt tên cho động là “Hương Thảo tự” để sánh ngang với chùa Hương Tích ở trấn Sơn Tây.

Ngày nay, chùa Hang São gồm ba hang động chính là Động Chùa Hạ, Động Chùa Trung và Động Chùa Thượng, người dân địa phương quen gọi chung là chùa Hang São. Mỗi động chùa mang một vẻ kỳ ảo riêng: Đền Hạ có không gian rộng hàng trăm mét vuông với “thủy cung mê lộ” tự nhiên, thờ các tượng và truyền thuyết như vua An Dương Vương, Mỵ Châu – Trọng Thủy trong hình hài nhũ đá.

Động Chùa Trung lưng chừng núi có những khối thạch nhũ khổng lồ hình chuông đá khi gõ ngân vang như trống đồng, cùng vô vàn nhũ đá tạo hình kỳ thú (nàng Tô Thị bồng con, Thánh Gióng cưỡi ngựa, sư tử, voi, v.v.). Lên cao nhất là Động Chùa Thượng – chốn “bồng lai tiên cảnh” với nhiều hang sâu, gắn liền truyền thuyết Mẹ Âu Cơ và các nhân vật huyền sử (động Sơn Tinh – Thủy Tinh, cung Thái mẫu vua Hùng).

Điểm độc đáo là toàn bộ hệ thống hang động nơi đây đều do thiên nhiên tạo tác, từ bàn thờ, tượng Phật đến giếng Tiên không bao giờ cạn, tạo nên không gian chùa vừa linh thiêng vừa huyền bí. Đến với chùa Hang São, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng “điện thờ” trong lòng núi có một không hai, mà còn có thể hòa mình vào không khí tĩnh lặng, linh thiêng chốn núi rừng.

Thời điểm lý tưởng thăm chùa là mùa khô (cuối thu đến đầu hè) khi đường núi dễ đi và hang không ẩm ướt; du khách nên chuẩn bị đèn pin, giày chống trơn để khám phá trọn vẹn các ngóc ngách trong động.

Chùa Sùng Khánh (Hà Giang)

Là ngôi chùa cổ kính bậc nhất ở vùng cực Bắc, chùa Sùng Khánh (còn gọi chùa Nùng, thuộc thôn Nùng, xã Đạo Đức, huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang) được khởi dựng từ thời Trần, khoảng năm 1356. Trải qua gần 7 thế kỷ, ngôi chùa vẫn là một trung tâm Phật giáo quan trọng nơi biên cương và được công nhận là Di tích lịch sử quốc gia năm 1993.

Điểm nhấn độc đáo của chùa Sùng Khánh là tấm bia đá dựng năm 1367 trên lưng rùa, hiện được bảo tồn trong khuôn viên chùa. Tấm bia cổ này chứa nội dung văn tự quý giá về thời Trần, được xem như một tài liệu gốc phục vụ nghiên cứu lịch sử và chữ viết cổ (chữ Nôm thời Trần), và đã được công nhận là Bảo vật quốc gia vào năm 2013.

Về kiến trúc, chùa Sùng Khánh mang dáng dấp chùa làng Bắc Bộ truyền thống với cổng tam quan, sân chùa và chính điện giản dị, hòa mình giữa thiên nhiên núi rừng. Chùa nằm trên một ngọn đồi thấp, tách biệt khu dân cư, tạo không gian yên tĩnh rất thích hợp cho hành hương lễ Phật.

Hàng năm, vào dịp rằm tháng Giêng, người dân Vị Xuyên tổ chức lễ hội Lồng Tồng (lễ hội xuống đồng của dân tộc Tày) kết hợp dâng hương tại chùa, cầu cho một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Du khách tới Hà Giang ngoài trải nghiệm cao nguyên đá hùng vĩ, đừng quên ghé chùa Sùng Khánh để cảm nhận nét trầm mặc cổ xưa và tìm hiểu những dấu ấn lịch sử đặc sắc mà ngôi chùa ẩn chứa.

Chùa Tân Bảo (Lào Cai)

Giữa lòng thành phố Lào Cai sôi động, chùa Tân Bảo (hay chùa Lê Lợi) vẫn giữ được nét tĩnh tại uy nghiêm của một ngôi cổ tự nhiều thế kỷ. Tương truyền chùa được xây dựng từ thời nhà Trần, trải qua bao thăng trầm lịch sử nhưng vẫn nổi tiếng linh thiêng khắp vùng biên viễn.

Chùa tọa lạc tại tổ 7, phường Lào Cai, TP. Lào Cai, ngay gần ngã ba sông biên giới, là điểm dừng chân tâm linh quen thuộc của người dân địa phương cũng như du khách trước khi tiếp tục hành trình khám phá Lào Cai. Khuôn viên chùa Tân Bảo khá rộng rãi và thoáng đãng, được bài trí hài hòa với cổng tam quan, sân vườn và chính điện bề thế.

Đặc biệt, nhà chùa bố trí không gian trà đạo, du khách có thể dừng chân nhâm nhi một tách trà thơm để cảm nhận sự thư thái, tĩnh lặng nơi cửa Phật. Về kiến trúc, chùa được trùng tu nhiều lần nhưng vẫn giữ bố cục tiền đường, hậu cung theo phong cách đình chùa Việt truyền thống, kết hợp hài hòa với cảnh quan sông núi.

Chùa Tân Bảo không chỉ là nơi sinh hoạt tôn giáo của người dân Lào Cai, mà còn gắn liền với văn hóa bản địa – tương truyền xưa kia các thương nhân đi dọc sông Hồng ghé nơi đây cầu an trước khi lên núi buôn bán.

Du khách đến chùa Tân Bảo thường kết hợp tham quan các địa điểm lân cận như đền Thượng và đền Mẫu (cũng nằm trong thành phố Lào Cai) tạo thành một tuyến du lịch tâm linh phong phú. Vào dịp đầu năm, chùa thu hút đông đảo khách thập phương tới dâng hương cầu may, không khí lễ hội xuân rộn rã mà vẫn trang nghiêm.

Tháp Mường Và (Sơn La)

Không chỉ có chùa, vùng Tây Bắc còn lưu giữ nhiều bảo tháp Phật giáo có giá trị kiến trúc độc đáo. Tiêu biểu là tháp Mường Và ở xã Mường Và, huyện Sốp Cộp, tỉnh Sơn La – một công trình linh thiêng cổ kính từ thế kỷ XVII. Tháp nằm nổi bật trên một gò đồi nhân tạo cao khoảng 15m giữa thung lũng, bốn mặt tháp quay theo bốn hướng, được xây kín hoàn toàn không có cửa ra vào.

Tháp Mường Và có hình dáng như ngọn bút vươn thẳng lên trời với chiều cao khoảng 13m, chia làm 5 tầng thu nhỏ dần, toàn bộ xây bằng gạch vồ (loại gạch thủ công màu đỏ nâu) kết dính bằng vôi, cát và mật mía. Kiến trúc tháp toát lên vẻ thanh thoát, mỗi cạnh tháp trang trí hoa văn đơn giản nhưng tinh tế. Đây chính là ngôi tháp tiêu biểu cho kiến trúc Phật giáo Tiểu Thừa của đồng bào dân tộc Lào tại Việt Nam.

Tháp Mường Và đã được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia năm 1998. Hàng năm, vào đầu tháng Hai âm lịch, đồng bào người Lào ở Sốp Cộp lại tổ chức lễ hội “Xên Mường” và “Khảu Hó” ngay dưới chân tháp, thu hút đông đảo người dân trong vùng tham dự.

Đây là dịp người dân cúng tế cầu an cho bản Mường và vui chơi sau mùa màng, tạo nên không khí lễ hội đậm đà bản sắc quanh ngọn tháp cổ. Du khách ghé thăm tháp Mường Và có thể kết hợp tìm hiểu đời sống văn hóa người Lào ở các bản làng gần đó, thưởng thức điệu xòe, tiếng khèn và ẩm thực truyền thống trong mùa lễ hội.

Tháp Mường Bám (Sơn La)

Cùng với tháp Mường Và, tháp Mường Bám (xã Mường Bám, huyện Thuận Châu, Sơn La) cũng là một di tích kiến trúc Phật giáo tiểu thừa đặc sắc, có niên đại khoảng thế kỷ XVI. Quần thể tháp Mường Bám nguyên bản gồm 5 ngọn tháp xây trên gò đất rộng gần bờ suối Nậm Húa – trong đó có một tháp lớn ở giữa (được gọi là Tháp Mẹ) và bốn tháp nhỏ ở bốn góc xung quanh (gọi là Tháp Con).

Tháp Mẹ cao khoảng 13m, gồm 4 tầng thu nhỏ dần, tạo hình tựa một nụ sen đang hé nở khi nhìn từ xa. Thân tháp lớn và các tháp nhỏ được xây bằng gạch đỏ liên kết bằng mật mía, bên ngoài trang trí hoa văn vô cùng phong phú và sống động. Ta bắt gặp trên thân tháp Mẹ những phù điêu nổi hình voi, hổ, những vũ nữ nhảy múa, hoa văn lá đề uốn lượn mây, hoa cúc, hoa chanh cách điệu, chuỗi tràng hạt và hình tượng rắn thần Naga 5 đầu – tất cả đều được đắp nổi công phu, tạo thành một bảo tháp vừa uy nghi vừa mềm mại.

Bốn tháp nhỏ (Tháp Con) cao khoảng 3,7m, kiến trúc và họa tiết tương tự tháp chính, mỗi tháp cũng có 4 tầng với các góc tháp đắp nổi lá đề lớn, phía trên là các tầng nhỏ dần vút lên trời. Hiện nay, do thời gian và chiến tranh, quần thể chỉ còn lại một tháp lớn và một tháp nhỏ; tuy nhiên khu vực nền móng chùa cổ và dấu tích tăng xá xung quanh tháp vẫn còn, gợi nhớ rằng nơi đây xưa kia là một phức hợp chùa – tháp sầm uất.

Du khách đến Mường Bám sẽ được chiêm ngưỡng tận mắt kỹ thuật xây dựng độc đáo của người xưa: không có thép xi măng, chỉ bằng gạch mộc và chất kết dính tự nhiên mà tháp vẫn bền vững hàng trăm năm. Đây cũng là dịp để tìm hiểu tín ngưỡng Phật giáo của người Lào ở Tây Bắc và tham gia lễ hội Xên Mường nếu đến vào dịp đầu xuân như ở tháp Mường Và.

Cặp tháp Mường Luân – Chiềng Sơ (Điện Biên)

Tại huyện Điện Biên Đông (tỉnh Điện Biên), có hai ngọn tháp cổ độc đáo thường được dân gian ví như một cặp “tháp đôi”: tháp Mường Luân và tháp Chiềng Sơ. Điều thú vị là hai bảo tháp này có cùng niên đại (khoảng thế kỷ XV–XVI) nhưng kiến trúc khác biệt, phản ánh hai bản sắc văn hóa riêng của người Lào và người Thái vùng Tây Bắc.

Tháp Mường Luân nằm ở bản Mường Luân I (xã Mường Luân) – bản làng người Lào – có mặt bằng hình vuông 4 cạnh, dáng tháp vươn cao thanh thoát, được người địa phương gọi là “tháp đực”. Cách đó khoảng 6 km về phía tây bắc, tháp Chiềng Sơ (bản Nà Muông, xã Chiềng Sơ, cư dân chủ yếu người Thái) lại có cấu trúc thân bát giác 8 cạnh, được ví như “tháp cái” mềm mại hơn.

Cả hai ngôi tháp đều xây bằng gạch nung thủ công màu đỏ sậm, gắn kết bằng vôi và mật mía, bề mặt phủ đầy những hoa văn đắp nổi tinh xảo. Tháp Chiềng Sơ nổi bật với kiến trúc hình nậm rượu – phần dưới phình to, phía trên thu nhỏ dần – cao khoảng 10,5m, đế tháp là khối vuông mỗi cạnh 5,3m tạo thế vững chãi. Xung quanh thân tháp trước kia còn có tượng 2 voi, 2 chó ở bốn góc chân tháp làm linh vật trấn giữ (hiện nay đã gãy mất).

Các mặt tháp trang trí nhiều họa tiết mang biểu tượng phồn thịnh: những tầng hoa sen sáu lớp chồng lên nhau, hình mặt trời, dây hoa lá đan xen, và đặc biệt là những con rồng uốn thân hình số tám nổi trên bề mặt. Trong khi người dân Mường Luân vẫn lưu truyền nhiều sự tích về tháp đực và duy trì tục cúng tháp hàng năm rất trang trọng, thì tháp Chiềng Sơ lại ít người biết đến hơn, ngôi chùa cạnh tháp cũng đã thành phế tích.

Dẫu vậy, cả hai ngọn tháp đều là minh chứng cho thời kỳ hoàng kim của Phật giáo tiểu thừa trong cộng đồng người Thái, người Lào ở miền Tây Bắc xa xôi. Chinh phục quãng đường hơn 80km từ thành phố Điện Biên Phủ vào Điện Biên Đông để thăm “cặp tháp đực – cái” này, du khách sẽ được đền đáp bằng trải nghiệm độc đáo: đứng giữa bản làng bình yên, ngắm nhìn hai bảo tháp cổ rêu phong, lắng nghe những truyền thuyết kỳ bí và cảm nhận sự giao thoa văn hóa thú vị ẩn chứa sau kiến trúc đặc sắc của mỗi ngọn tháp.

Chùa Tiên – Đầm Đa (Hòa Bình)

Từ lâu, khu Chùa Tiên – Mẫu Đầm Đa (xã Phú Lão, huyện Lạc Thủy, tỉnh Hòa Bình) đã nổi danh là một quần thể di tích tâm linh và thắng cảnh kỳ thú của vùng Tây Bắc. Chùa Tiên thực chất nằm trong một quần thể hang động và đền chùa trải rộng ở thung lũng Đầm Đa, được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia từ tháng 9 năm 1989.

Du khách tới đây sẽ được khám phá nhiều hang động thiên nhiên đẹp như động Tam Tòa, động Suối Vàng, động Thủy Tiên… trong đó động Chùa Tiên là nơi thờ Phật và Mẫu linh thiêng nhất. Khu di tích Chùa Tiên nằm ngay bên kia dãy núi so với chùa Hương (Hà Nội), tạo thành một vùng “non nước hữu tình” liên thông giữa Hòa Bình và Hà Nội. Thậm chí ngày nay đã có tuyến cáp treo Hương Bình nối từ chùa Hương sang chùa Tiên, giúp hành trình tham quan chiêm bái thuận tiện hơn rất nhiều.

Theo truyền thuyết dân gian, Mẫu Âu Cơ khi dẫn các con đi khai phá vùng đất mới đã dừng chân tại Đầm Đa, lập bản làng trồng lúa, dệt vải; để tưởng nhớ công đức của Mẫu, người dân nơi đây dựng đền thờ và coi Đầm Đa là miền đất linh thiêng được Mẫu Âu Cơ che chở. Bởi vậy, Chùa Tiên – Mẫu Đầm Đa không chỉ là chốn lễ Phật cầu an, mà còn là nơi người ta đến để cầu duyên, cầu phúc lành từ Mẹ Âu Cơ, đặc biệt đông đúc vào mùa lễ hội đầu xuân.

>>>Chắc hẳn bạn cũng sẽ không bỏ qua:

Những ngôi đền chùa linh thiêng ở Tây Bắc .

Và những hang động kỳ bí và linh thiêng ở Tây Bắc đâu nhỉ?

Về kiến trúc, chùa Tiên nằm trong động nên tận dụng tối đa vẻ đẹp tự nhiên: những khối thạch nhũ lấp lánh được chiếu sáng mờ ảo, tạo hình thành tượng Phật, Bồ Tát, tiên nữ… khiến lòng động như một bức tranh thủy mặc sống động. Cửa động rộng mở nhìn ra cánh đồng Đầm Đa xanh mướt, đưa ánh sáng tự nhiên tràn vào làm không gian thờ tự càng thêm huyền ảo.

Khắp quần thể còn nhiều đền thờ Mẫu, am phủ, miếu cổ nằm rải rác trong hang và trên sườn núi, du khách có thể dành cả ngày để leo núi, thăm thú từng điểm một cách thú vị. Đến chùa Tiên, du khách nên đi vào khoảng tháng Giêng đến tháng Ba âm lịch – khi lễ hội chùa Tiên diễn ra nhộn nhịp, kết hợp tham gia các nghi thức tín ngưỡng và thưởng ngoạn cảnh sắc mùa xuân tươi đẹp.

Lưu ý đường vào một số hang động khá trơn trượt và tối, nên chuẩn bị giày tốt và đèn pin; đồng thời tuân thủ các quy định bảo vệ di tích, không viết vẽ hay tự ý lấy hiện vật trong hang động vì đây cũng là di chỉ khảo cổ học cấp quốc gia với nhiều giá trị khoa học.

Kinh nghiệm tham quan chùa cổ ở Tây Bắc

Thời điểm lý tưởng

Mùa xuân (từ tháng 1 đến tháng 3 âm lịch) là thời điểm đẹp nhất để du lịch tâm linh Tây Bắc, khi tiết trời mát mẻ và nhiều lễ hội truyền thống diễn ra. Du khách có thể kết hợp chuyến đi vào dịp Tết Nguyên Đán hoặc lễ hội đầu năm để vừa vãn cảnh chùa, vừa trải nghiệm không khí lễ hội rộn ràng.

Tuy nhiên, mùa xuân cũng là mùa cao điểm, nên nếu ưa thích sự yên tĩnh, bạn có thể đi vào mùa thu (tháng 9-11) – thời tiết khô ráo, cảnh núi rừng Tây Bắc vào thu cũng rất thơ mộng và thích hợp cho việc chiêm bái, thiền tịnh.

Lưu ý khi đi lễ chùa ở Tây Bắc

Đa số chùa chiền cổ nằm ở địa hình đồi núi, hang động nên du khách cần chuẩn bị sức khỏe và hành trang phù hợp. Hãy mang giày leo núi chống trơn, áo khoác mỏng và đèn pin (nếu thăm chùa hang động). Khi vào lễ chùa, nên mặc trang phục lịch sự, kín đáo, thể hiện sự tôn kính văn hóa bản địa.

Nhiều điểm đến nằm ở vùng đồng bào dân tộc, du khách nên tôn trọng phong tục địa phương (ví dụ: một số nơi kiêng chụp ảnh bàn thờ, kiêng nói to nơi thờ tự…). Đừng quên mang theo một ít tiền lẻ để công đức hoặc mua đồ lưu niệm (như vòng tay, thổ cẩm) ủng hộ người dân bản địa.

Gợi ý cung đường du lịch tâm linh Tây Bắc

Với những ai đam mê khám phá, có thể thiết kế một hành trình vòng cung Tây Bắc kết hợp tham quan danh lam thắng cảnh và các chùa cổ. Chẳng hạn, từ Hà Nội đi Hòa Bình (lễ chùa Tiên – Đầm Đa, ngắm cảnh Đầm Đa) rồi ngược quốc lộ 6 lên Sơn La (thăm các tháp Mường Và, Mường Bám, ghé Mộc Châu ngắm đồi chè, thác Dải Yếm).

Tiếp tục hành trình tới Điện Biên (chiêm bái tháp Mường Luân, Chiềng Sơ, thăm chiến trường Điện Biên Phủ lịch sử). Từ Điện Biên, du khách có thể đi sang Lai Châu rồi về Lào Cai (lên Sa Pa ngắm Fansipan – tại đây có quần thể chùa mới mô phỏng kiến trúc chùa cổ tuyệt đẹp trên đỉnh Fansipan).

Cuối cùng, ghé Yên Bái (khám phá chùa Hang São huyền bí ở Lục Yên) và trở về Hà Nội theo quốc lộ 32 qua Phú Thọ. Dọc đường, du khách sẽ được đắm mình trong vẻ đẹp thiên nhiên núi rừng, từ ruộng bậc thang vàng óng mùa lúa chín đến những cung đèo uốn lượn giữa mây trời, tạo nên một trải nghiệm du lịch tâm linh kết hợp khám phá thiên nhiên vô cùng đáng nhớ.

Những ngôi chùa cổ với kiến trúc độc đáo ở vùng Tây Bắc không chỉ là báu vật văn hóa – lịch sử, mà còn là nguồn cảm hứng bất tận cho du khách yêu thích du lịch tâm linh và khám phá kiến trúc. Mỗi ngôi chùa, ngọn tháp nơi đây đều ẩn chứa câu chuyện riêng, phản ánh sự giao thoa văn hóa Kinh – Thái – Mường – Lào qua nhiều thế kỷ.

Hành trình về với chùa Tây Bắc là hành trình tìm về cội nguồn tâm linh giữa đại ngàn, nơi tiếng chuông chùa ngân nga hòa trong mây núi, giúp tâm hồn lữ khách lắng đọng và an yên.

Hãy một lần đặt chân đến vùng Tây Bắc, thả mình theo những cung đường ngoằn ngoèo lên non, dừng chân trước mái chùa rêu phong cổ kính để cảm nhận vẻ đẹp “sơn thủy hữu tình” và sự linh thiêng trầm mặc của đất Phật nơi biên cương Tổ quốc. Những trải nghiệm đó chắc chắn sẽ đọng lại trong bạn như những kỷ niệm quý giá, thôi thúc bước chân quay trở lại mảnh đất Tây Bắc đầy mê hoặc.